Gemau'r Gymanwlad Cymru

Hanes Taith Baton y Frenhines

Pwy fyddai wedi meddwl mai yng Nghymru y cychwynnodd Taith Baton y Frenhines? Mae'r digwyddiad lliwgar a chyffrous hwn - sy'n cynrychioli undod ac amrywiaeth cenhedloedd y Gymanwlad, a gallu chwaraeon i ddod â phobl o bob hil at ei gilydd - bellach yn ddigwyddiad adnabyddus ac yn gychwyn poblogaidd i gychwyn mawreddog y Gemau.

Cychwynnodd Gemau'r Gymanwlad fel 'Gemau'r Ymerodraeth' ym 1930. Mae'r Gemau bob amser wedi bod yn falch iawn o ddilyn y cysyniad Olympaidd o gyfeillgarwch, undod a chydraddoldeb, gan hyrwyddo cysylltiadau cryf rhwng gwledydd y Gymanwlad. Gemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad, fel y'u gelwid hwy yn 1958 pan ddaethant i Gaerdydd rhwng 18 a 26 Gorffennaf, oedd y cyntaf i weld Taith Baton y Frenhines, a sefydlwyd i ddathlu heddwch a harmoni trwy chwaraeon. 

Er nad oes sicrwydd beth oedd tarddiad taith y baton, credir mai Pwyllgor Trefnu'r Gemau a gafodd y syniad ddiwedd y 1950au. Penodwyd y Comander Bill Collins, a oedd wedi ymddeol fel Swyddog gyda'r Llynges Frenhinol, yn Drefnydd Anrhydeddus. Yn flaenorol, bu Collins yn gyfrifol am gydlynu Taith Fflam Olympaidd Llundain ym 1948. Wrth drefnu Taith Gemau Caerdydd cafodd gymorth gan dîm o drefnwyr lleol a ddewisiwyd gan gymdeithasau athletaidd o'r holl wledydd a oedd yn rhan o drywydd y baton. 

Cynlluniwyd baton arian ac enamel 1958 gan y gemydd a chyn-filwr o Gaerdydd, Cyrnol Roy Crouch, Cadeirydd Pwyllgor Medalau y Gemau. Roedd y baton yn 40cm o hyd gyda diamedr o 4cm ac fe'i addurnwyd gyda symbolau Cymreig, yn cynnwys draig goch, cennin pedr a chennin, ynghyd â choronau i gynrychioli'r cysylltiad brenhinol. Cerfiwyd y geiriau 'VI British Empire and Commonwealth Games, Wales 1958' ar y baton, a gynhyrchwyd gan y gofaint arian, Turner and Simpson, Birmingham.